Kobieta pracująca przypomina! czyli jak seriale telewizyjne wpływają na pamięć o przeszłości…

Irena+Kwiatkowska+irena2

 

Ostatnimi czasy w sferach publicznych panuje niepodzielnie temat gender. Aby nie odstawać od panujących trendów postarajmy zbliżyć do tematyki płci, a mianowicie przyjrzeć kobietom w kontekście telewizji. Chodzi mi jednak o nie byle jaki kontekst, ale szczególnie o kontekst seriali PRL-u. W celu przygotowania się do tych rozważań pomocne jest oparcie się na krótkim tekście Lynn Spigel Od wieków ciemnych do złotego wieku: pamięć kobiet a seriale telewizyjne. Autorka przywołuje interesujący i bardzo użyteczny termin pamięci popularnej, która jest rozumiana przez Spigel w następujący sposób:

“(…) jako historię w służbie teraźniejszości; to taka historyczna świadomość, która odpowiada na problemy i potrzeby współczesnego życia. Pamięć popularna jest formą narracji, za pomocą której ludzie nadają sens swemu życiu i kulturze. W tej mierze oddala się od oficjalnej o profesjonalnej historii (…). O ile oficjalna historia ukrywa zwykle swoje mechanizmy narracyjne, o tyle pamięć popularna przyznaje się do swego subiektywnego i selektywnego charakteru.”

Używając tej koncepcji, bazując na historii ruchów feministycznych oraz własnych badaniach autorka zwraca szczególną uwagę na to, jak obraz przeszłości kreowany przez telewizję wpływa na nasze (w tym przypadku kobiet) postrzeganie teraźniejszości (szczególnie naszej w niej sytuacji). Telewizja poprzez swoją wybiórczość oraz subiektywność oprócz wywoływania uczuć nostalgii za dawnym w jednych sferach życia, powoduje u nas również zadowolenie ze zmian, które zaszły w innych obszarach naszego funkcjonowania (na przykład możliwość awansu społecznego dziś jest większa niż w przeszłości). Wątek opiniotwórczej funkcji seriali pojawia się również w tekście, który zajmuje się właśnie serialem epoki PRL-u, z którym można zapoznać się tutaj.

Z racji tego, że w XXI wieku na antenach panują głównie formaty, które swoją karierę rozpoczynały na innych rynkach telewizyjnych oraz małej ilości propozycji seriali o lokalnej specyfice dobrze będzie skupić się na serialach z okresu PRL-u, których oferta była bogata i interesująca. Żeby unaocznić tą wielość polecam zapoznanie się z prezentacją, na którą trafiłam szukając informacji na temat oferty telewizyjnej tamtego czasu:

http://prezi.com/mtldymdxakrc/seriale-prl-u/

Oczywiście prezentacja, chociaż bardzo bogata, nie podaje całej listy tytułów. Pomija chociażby tak znaczący serial jak Dom w reżyserii Jana i Marcina Łomnickich. Nie chodzi mi jednak o wymienianie wszystkich seriali a o sprawdzenie jak wizerunek kobiet w nich przedstawiony wpływa na to jak dzisiaj postrzega się sytuację kobiety w społeczeństwie.

Do przeprowadzenia krótkiej analizy omawianego tematu nie potrzebujemy tak dużej liczby tytułów. Swoje obserwacje zawęziłam do seriali komediowych, a w szczególności do serialu Czterdziestolatek w reżyserii Jerzego Gruzy. Przyznaję, że mój wybór jest bardzo subiektywny i podyktowany głównie moją sympatią do Ireny Kwiatkowskiej, która wystąpiła tu w kultowej już roli Kobiety pracującej, która żadnej pracy się nie boi 🙂 Właśnie na emblematyczności tej postaci chciałabym się skupić. Serial opowiada o życiu inżyniera Karwowskiego i jego rodziny, ukazując przy okazji w prześmiewczy sposób obraz ówczesnego środowiska. Koncentruje się więc na sytuacji “klasy średniej”. Prezentowane tu kobiety to zazwyczaj żony, które pracują lub zajmują się domem mimo posiadanego wykształcenia. Są to często kobiety, których celem jest również pomoc mężowi w robieniu kariery zawodowej. Niezwykłym kontrapunktem dla nich jest właśnie Kobieta pracująca, której esencję można zobaczyć tu (zmontowaną w ciekawym kontekście 🙂 ale o tym za chwilę):

 

Serial pokazuje oczywiście, w zgodzie z koncepcją pamięci popularnej, esencję wybranych elementów ówczesnego życia w wersji mocno przerysowanej dlatego najlepiej skonfrontować ten obraz z tym, jak wyglądała rzeczywista sytuacja kobiet w okresie PRL-u. Sama w tym celu skorzystałam ze strony Muzeum historii kobiet, które ukazuje tę sytuację tak. Rozdźwięk pomiędzy tym, jak było a tym, jak zostało pokazane jest znaczny. Dla tej analizy to jednak dobrze. Kobieta pracująca pokazuje bowiem kwintesencję tego, co działo się z kobietami jako grupą społeczną. Postać ta podkreśla, i to za każdym razem kiedy się pojawia, że dostępnych dla niej jest wiele nowych zawodów i możliwości zapewniania sobie bytu. Na jej przykładzie widać również jak ważny był w tamtych czasach dla kobiety spryt i hart ducha. PRL był czasem rewolucyjnym dla kobiet w Polsce, filmowe obrazy bohaterek pokazują więc w poważny lub komediowy sposób to, co rzeczywiście miało miejsce. Fakt, że nie zawsze jest to obraz realistyczny jest już raczej pochodną specyfiki medium jakim jest telewizja, która w końcu nie kryje swoich wad ale wykorzystuje je na swoją korzyść. Wielu ludzi, w tym również kobiety, mimo świadomości, że ich obraz przeszłości jest w całości projektowany przez seriale i telewizję nie stara się go zmienić, bo trudno rozstać się z tym, co ma dla nas wartość sentymentalną.

Jak już wspomniano pamięć popularna bazuje na znanym nam obrazie przeszłości (dla ogromnej liczby ludzi to właśnie ten prezentowany w telewizji) aby konfrontując go z teraźniejszością umacniać w nas jej pozytywny obraz. Tak więc, oglądając serialowe kolejki po wędliny i puste sklepowe półki z octem oddychamy z ulgą na myśl o tym ile od tamtej pory zmieniło się na lepsze. Ale zostawmy półki sklepowe i problemy mieszkaniowe rodem z Alternatywy 4. Czy seriale PRL mają potencjał aktywowania pamięci kobiet? Według mnie (a nie jestem nieomylna) tak, ale w różnym stopniu w zależności od wielu czynników. Telewizja owszem kreuje dla nas obraz przeszłości, który ma wpływ na to jak postrzegamy czasy obecne, jednak trzeba pamiętać o kilku ważnych kwestiach. Po pierwsze to jaki to będzie obraz zależy od tego z jakiego środowiska pochodzimy i szerzej w jakiej kulturze jesteśmy zanurzeni. Wpływają na to oczywiście również nasza płeć, wiek, doświadczenie oraz dziesiątki innych czynników, które w swojej koncepcji gatunku telewizyjnego omawia Jason Mittell. Po drugie repertuar, z którym widz się zapoznał. Wiadomo, że nie każdy ogląda wszystko. Zatem dla jednych obraz kobiety PRL to Kobieta pracująca, a dla innych borykająca się z bardziej realistycznymi zmartwieniami bohaterka Domu (którakolwiek). Po trzecie, możliwe, że ludzie chętnie korzystają do porównań lub opisów postaci z telewizji w celu ułatwienia komunikacji. Bohaterowie z TV to pewne emblematy, które dzięki temu, że są znane na szeroką skalę często służą do łatwego ilustrowania szerszych idei.

* Na koniec mała wzmianka o wstawkach wmontowanych w materiał z Kobietą pracującą. Na tym przykładzie wyraźnie widać jak dziś ludzie wykorzystują obrazy przeszłości do legitymizowania teraźniejszości. W tym przypadku chodzi akurat o podkreślenie, że w wielu sferach zmiany na lepsze jednak nie zaszły.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s